Yürütücü İşlev Çerçevesi Nedir?
Kısa Cevap
Yürütücü işlev çerçevesi, ADHD'li beynin 6 temel işlevinin her birini değerlendirip, kişiye özel stratejiler tasarlamak için kullanılan sistematik bir yöntem. "Bana ne lazım?" sorusunun cevabı bu framework'tedir.
Yürütücü İşlevler Nelerdir?
ADHD'de tipik zorluk alanları:
1. Planlama (Planning)
- Sorunu parçalara bölmek
- Adımları sıralamak
- Zaman tahmin etmek
- Zayıf ise: Görev başında kaybolmak, uzun görevleri başlatamama
2. Başlatma (Initiation)
- Görev başlatma enerjisini bulmak
- Sürtünmeyi azaltmak
- İlk adımı yapmak
- Zayıf ise: Erteleme, görev paralizi, başlamakta 1-3 saat kayıp
3. Görev Değiştirme (Task Switching)
- Bağlamları arası geçiş
- Bir görevden diğerine dönüş
- Dikkat yeniden odaklaması
- Zayıf ise: Konteks switching çok pahalı, multitasking imkansız
4. Çalışma Belleği (Working Memory)
- Aynı anda 2-3 şey hatırlamak
- Talimatları takip etmek
- Zihinsel sanal notepad
- Zayıf ise: Talimat unuttum, birden fazla adım zor, yazı almam şart
5. İmpulse Kontrol (Inhibition)
- Ani dürtüleri kırmak
- Düşünmeden önce konuşmamak
- Hızlı kararları yavaşlatmak
- Zayıf ise: Söylü, davranışsal impulsivite, yarı-baked kararlar
6. Monitoring (Çıktı İzleme)
- Hata fark etmek
- İlerleme track etmek
- Yanlış yolda olduğunu anlamak
- Zayıf ise: Aynı hataları tekrarlamak, sapmaları görememe
Neden Çerçeve Önemli?
ADHD'de her beyin farklı:
- Kişi A: Planlama iyiyse ama başlatma zayıf
- Kişi B: Başlatma güçlü ama impulse kontrol zayıf
- Kişi C: Hepsinde orta derece sorun
Generic tavsiye (erken kalk, todo list yap) işe yaramaz çünkü kişinin gerçek engeli bilinmiyor.
Nasıl Kullanılır?
Step 1: Self-Audit
CBS'de Executive Function Self-Audit tool'u kullan:
- 20 soru, her işlev için 3-4 soru
- Zayıf, orta, güçlü ile score
Step 2: Profil Çıkart
Planlama: ⭐⭐⭐ (güçlü)
Başlatma: ⭐ (çok zayıf)
Task Switch: ⭐⭐ (zayıf)
Çalışma Belleği: ⭐⭐⭐ (güçlü)
Impulse Kontrol: ⭐⭐ (orta)
Monitoring: ⭐⭐⭐⭐ (çok güçlü - hyperfocus)Step 3: Zayıf Alanları Hedefle
Her zayıf alan için CBS stratejisi seç:
- Başlatma zayıf? → 10 dakika kuralı + micro-task
- Task switching zayıf? → Odak bloklama + geçiş ritüeli
- Çalışma belleği zayıf? → Dışsal not sistemi + yazılı talimat
Step 4: Güçlü Alanları Leverage Et
- Hyperfocus varsa → Deadline-driven görevlere koy
- Planning güçlüyse → İlk adım yapabildin, sonrasını planla
- Monitoring süper güçlüyse → QA kişisi olabilir, kendi işlerini review et
ADHD İlacı ile İlişkisi
Executive function profili ilaç ile değişebilir:
- İlaç öncesi: Başlatma çok zayıf, planning orta
- İlaç sonrası: Başlatma güçlü, planning hala orta
Profili redü et (ilaç başladıktan 4 hafta sonra) ve stratejileri yeniden design et.
CBS Bağlamı
CBS'nin tümü bu framework'e dayanır:
- Brain dump → Çalışma belleği rahatlama
- Görev kırılması → Planlama ve başlatma için
- Odak bloklar → Task switching minimize
- Daily command center → Monitoring arttırma
- External systems → Çalışma belleği dışarı
- Dopamin menu → Başlatma enerjisi
Ama hangi stratejileri seçeceğini bu framework belirler.
Kişiselleştirme
Framework'e göre:
| Profil | Primary Strategy | Secondary |
|---|---|---|
| Başlatma zayıf | 10-min rule, micro-task | Dopamin menu, external push |
| Planning zayıf | Task breakdown tool, template | Mentorship, structured checklist |
| Task switch zayıf | Odak blok, geçiş ritüeli | Sequential görevler, minimize interruption |
| WM zayıf | Yazılı sistem, not alma, dışsal | Checklist, automation, yazılı talimat |
| Impulse zayıf | Pause point, written decision | Deliberate slowdown, review ritual |
| Monitoring zayıf | Tracking system, external feedback | Weekly review, progress visual |
Sonraki Adımlar
- Executive Function Self-Audit aracını kullan
- Profilini çıkart
- En zayıf 2-3 alan belirle
- Her birisi için CBS stratejisi seç
- 2 hafta denetle, ne işe yaradığını gözle
- Haftalık review'de adjust et